محمدتقى نورى
پيشگفتار 28
اشرف التواريخ ( فارسي )
مشهد را محاصره كرد ، محمد تقى نورى در ركاب وى بود و به همين دليل واقعهء دستگيرى نادر ميرزا را لحظه به لحظه توصيف مىكند و اين در حالى است كه هيچيك از منابع اين دوره چنين اطلاعات مفصلى را ارائه نمىدهند و بهطور مختصر از آن مىگذرند . در اين واقعه مؤلف اشرف التواريخ مأمور « استفسار و استكشاف بعضى مدعاها » شد و شرح مكالمهاى را كه با نادر ميرزا داشته آورده است و در اينجا مىنويسد : « غرض اصلى تحقيقات ، فرار كردن او بود كه بىزياد و كم در وقايع تحرير شود . » ( گ 46 ب ) اين واقعه درست همزمان با آغاز جنگ نخست ايران و روسيه روى داده است . مؤلفين آثار ديگر تاريخ حكومت فتحعلى شاه و سلسله قاجاريه ، پس از شرح كشته شدن نادر ميرزا بهدستور فتحعلى شاه در تهران بىدرنگ به جنگ روسيه كه مهمترين مسئله ايران در آن دوره بوده است پرداختهاند و پس از اين گاهى تنها اشارهاى به وقايع خراسان نمودهاند . نورى در اشرف التواريخ شرح درگيرىهاى آذربايجان را آورده است و حتى به تنشهاى ميان ايران و عثمانى بر سر بغداد نيز توجه داشته است . اما دلمشغولى اصلى او مسئله خراسان است ، به همين دليل اطلاعات بسيار باارزشى به دست مىدهد . آنجا كه شرح درگيرىهاى افغانها و اوزبكها را با حكام ايرانى بيان مىكند از بخشهاى بسيار مهم كتاب است و در همين بخش به شرح حال شاهزادگان افغان و درگيرىهاى خوانين اوزبك مىپردازد . اطلاعاتى را كه او در اين موضوع ارائه مىكند در هيچيك از منابع جستجوشدهء ايرانى نمىتوان يافت و در برخى موارد در منابع افغان همچون سراج التواريخ نيز با اين تفصيل نيامده است . نيز مؤلف واقعهء درگيرى حيدر توره والى بخارا و ايلتذر خان والى خوارزم را مفصلتر از شرح ميرزا شمس بخارايى در تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر كه متنى است اختصاصا در شرح حكمرانى امير حيدر ، نگاشته است ( اشرف التواريخ برگهاى 145 تا 150 ) . اين شيوه مفصلنگارى خواننده را به اين فكر وامىدارد كه مؤلف جستجوگر اشرف التواريخ براى تأليف اثر خود اطلاعات بسيارى را از گوشه و كنار گردآورى كرده است . گرچه هيچگاه از منابع خود يادى نكرده است .